THEOLOGOI-KRITIS.SCH.GR

Τα Θρησκευτικά στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση της Κρήτης

  • Μεγαλύτερο μέγεθος γραμματοσειράς
  • Προκαθορισμένο μέγεθος γραμματοσειράς
  • Μικρότερο μέγεθος γραμματοσειράς
Αρχική Αρθρογραφία Η επίδοση αγίου ελαίου στις μεγάλες εορτές

Η επίδοση αγίου ελαίου στις μεγάλες εορτές

E-mail Εκτύπωση

Η ΕΠΙΔΟΣΗ ΑΓΙΟΥ ΕΛΑΙΟΥ ΣΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΟΡΤΕΣ

Του Εμμαν. Αθ. Λουκάκη

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Κατά το Ιεροσολυμιτικό Τυπικό του Αγίου Σάββα, σύμφωνα με το οποίο είναι καταχωρημένες στα Μηναία οι ακολουθίες των Εορτών και των Αγίων και το οποίο μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα ήταν και για τις ενορίες ο μόνος οδηγός για την τέλεση των ιερών ακολουθιών, στο τέλος της ακολουθίας του Όρθρου των μεγάλων εορτών, υπάρχει διάταξη που αναφέρει τα εξής: “Δίδοται[1] και άγιον έλαιον τοις αδελφοίς”. Ο ιερέας δηλαδή δίδει, τουτέστιν χρίει τους πιστούς, που παρευρίσκονται την ώρα εκείνη στο ναό με αγιασμένο έλαιο, από το κανδήλι του αγίου ή της φερόμενης εορτής. Η τυπική αυτή διάταξη υπάρχει στα εν χρήσει Μηναία, καθώς και στη “Διάταξη της Ιεροδιακονίας” τη συντεθείσα παρά του Αγιωτάτου και Οικουμενικού Πατριάρχου, Κυρίου Κυρίου Φιλοθέου (του Κοκκίνου, 1300 -1379), η οποία ευρίσκεται στο ισχύον “Ευχολόγιον το Μέγα”[2], ενώ απουσιάζει στα εν χρήσει σήμερον ενοριακά Τυπικά. Η μικρά αυτή αλλά  πλουσιοτάτη σε νόημα και μεταδοτική αγιασμού ιεροτελεστία, ετελείτο και στις ενορίες  μέχρι τα μέσα του παρελθόντος αιώνα (περί το 1960) έκτοτε όμως διακόπηκε (δυστυχώς) οριστικά, με αποτέλεσμα σήμερα να είναι άγνωστη στην πλειοψηφία των ιερέων μας, αλλά και των πιστών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Διατηρείται όμως στις Μονές του Αγίου Όρους και στις Σλαβικές Εκκλησίες, ενίοτε δε τελείται και στις ενορίες, όταν γίνεται αγρυπνία. Διευκρινίζουμε ότι δεν πρόκειται για το Άγιο Μυστήριο του Ευχελαίου, αλλά αποτελεί ξεχωριστή ιεροτελεστία – από εκείνες που αφθονούν στην Ορθόδοξη λατρεία, ως έκφραση της λειτουργικής ευσέβειας – συνδεόμενη με τις μεγάλες εορτές. ΠΟΤΕ ΤΕΛΕΙΤΑΙ

Η διάταξη αυτή αφορά τις εξής εορτές: 1) 8 Σεπτεμβρίου, το Γενέσιον της Υπεραγίας Θεοτόκου. 2) 26 Σεπτεμβρίου, η κοίμηση του αγίου αποστόλου και ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου. 3) 26 Οκτωβρίου, του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. 4) 13 Νοεμβρίου, του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. 5) 6 Δεκεμβρίου, του αγίου Νικολάου. 6) 25 Δεκεμβρίου, εις την Γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. 7) 1 Ιανουαρίου, εις την κατά σάρκα περιτομή του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και του αγίου Βασιλείου του Μεγάλου. 8) 17 Ιανουαρίου, του αγίου Αντωνίου. 9) 27 Ιανουαρίου ανακομιδή των λειψάνων του Ιωάννου Χρυσοστόμου. 10) 30 Ιανουαρίου, των αγίων τριών Ιεραρχών (Μεγ. Βασιλείου, Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου Χρυσοστόμου). 11) 24 Μαρτίου, προεόρτια του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου. 12) 23 Απριλίου, του αγίου Γεωργίου. 13) 8 Μαΐου, του αγίου Ιωάννου του Ευαγγελιστού. 14) 24 Ιουνίου, εις το Γενέσιο του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. 15) 29 Ιουνίου, των αγίων και Κορυφαίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. 16) 6 Αυγούστου, εις την εορτή της Μεταμορφώσεως. 17) 15 Αυγούστου, εις την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. 18) 29 Αυγούστου, εις την αποτομή της κεφαλής του Τιμίου ενδόξου Προφήτου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου[3].

Είναι φανερό ότι η εν λόγω ιεροτελεστία επισυνάπτεται σε όλες τις μεγάλες ακίνητες εορτές (Δεσποτικές, Θεομητορικές, Αγίων) εκτός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) και των Θεοφανείων (6 Ιανουαρίου)[4].  Δεν τελείται κατά τις κινητές εορτές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και του Πεντηκοσταρίου. Οι παλαιοί ιερείς καθώς ανεφέρθη, την τελούσαν στη διάρκεια της ψαλμωδίας των αίνων, αλλά η αρχαία πράξη απαιτούσε να γίνεται κατά την απόλυση του όρθρου, ψαλλομένων καταλλήλων τροπαρίων, π.χ. από την λιτήν[5]

ΠΩΣ ΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΕΛΑΙΟΝ

Στη νέα έκδοση του Τυπικού του Αγ. Σάββα, εκδόσεως Ιεράς Μονής Παναγίας Τατάρνης Ευρυτανίας, υπό αρχιμ. Δοσιθέου υπάρχει εκτενής αναφορά και διάταξη περί του πώς χρίει και τι λέγει ο ιερέας τη συγκεκριμένη στιγμή, ως και τι απαντά ο χριόμενος πιστός. Κατά την αρχαία παράδοση η χρίση γινόταν με τα δύο δάκτυλα του δεξιού χεριού, “τον λιχανόν[6] και τον μέσον”. Ο ιερέας έχριε στο μέτωπο (μόνο) σταυροειδώς λέγοντας “Εις ίασιν ψυχής τε και σώματος” ενώ ο χριόμενος απαντούσε με το “Αμήν”.[7] Προϊόντος του χρόνου όμως η άλειψη δια των δακτύλων εγκαταλείφτηκε και χρησιμοποιήθηκαν άλειπτρα.

Πρώτη μνεία δι’ αλείπτρου αναφέρεται στην “Διάταξη της Ιεροδιακονίας” του Πατριάρχου Φιλοθέου, καθώς σημειώσαμε ανωτέρω, όπου η χρίση γίνεται στην Απόλυση του Όρθρου: “Αφού συναχθούν όλοι πλησίον της Εικόνας του προσκυνήματος και ψάλλουν, ο μεν διάκονος θυμιά κυκλικά, θυμιώντας πρώτα την Εικόνα του Αγίου και έπειτα τον Προεστώτα (δηλ. τον ηγούμενο του Μοναστηρίου). Ο δε ιερέας ιστάμενος πλαγίως της Εικόνας, κρατώντας άλειπτρον, χρίει τους προσερχομένους στο μέτωπο και ευλογεί”[8]. Επίσης σε ένα Τυπικόν της Τραπεζούντας του έτους 1346 η διάταξη είναι πιο συγκεκριμένη: “Αφού ειπεί ο ιερέας την ευχή της απολύσεως του όρθρου, ερχόμαστε μπροστά στην εικόνα της εορτής, ψάλλοντας τα ιδιόμελα. Ο ιερέας πρώτα θυμιά την εικόνα και τους πιστούς, έπειτα με ένα “βομβύκινον άλειπτρον” (άλειπτρον εκ μεταξωτού ράκους) εμβάπτοντας το στο άγιο λάδι της “φωταγωγού” (κανδήλας) της εικόνας, χρίει τους πιστούς (σταυροειδώς στο μέτωπο), οι οποίοι προσκυνούν και ασπάζονται την εικόνα της εορτής”[9]. Σε Σιναϊτικό Τυπικό του 1464 απαντάται η χρήση παπύρου (τα ινώδη τμήματά του) με το οποίο έχριε ο ιερέας[10]. Παρόμοια διάταξη και λεπτομερέστερη υπάρχει στο Τυπικόν της Μονής Διονυσίου Αγ. Όρους του 1841, όπου αναφέρεται χρήση “βαμβάκινου αλείπτρου” (όπως τα πωλούμενα στα φαρμακεία βαμβάκινα άλειπτρα προς καθαρισμό των ώτων των νηπίων). Οι αδελφοί έρχονται κατά τάξιν, προσκυνούν, ασπάζονται και χρίονται. Και αφού βάλλουν μετάνοια στους χορούς απέρχονται στους τόπους των. Αν μάλιστα υπάρχει και άγιο Λείψανο εορταζομένου αγίου, προτίθεται αφ’ εσπέρας στην αγία Τράπεζα. Όταν ψάλλονται οι Αίνοι λιτανεύεται με λαμπάδες και θυμιατό και τίθεται επί τετραποδίου δεξιά της εικόνας. Πρώτα προσκυνείται το Λείψανο, έπειτα η εικόνα και μετά γίνεται η χρίση[11].

Όπως είπαμε και πριν οι παλαιοί ιερείς τηρούσαν την εν λόγω ιεροτελεστία. Λόγω της στενότητας του χώρου, σε ασφυκτικά γεμάτους από κόσμο ναούς, προς αποφυγή προβλημάτων με την κίνηση του εκκλησιάσματος, δεν ετίθετο πάντοτε προσκύνηση της Εικόνας, αλλά ο ιερέας περιέτρεχε όλο το ναό, κρατώντας ανά χείρας την κανδήλα του Αγίου και το άλειπτρο. Όμως η τέλεσή της διακόπηκε, προφανώς με την επικράτηση του Τυπικού του Γεωργίου Βιολάκη (Τυπικόν της Μεγάλης Εκκλησίας) το οποίο σιωπά ως προς την τέλεση της εν λόγω ιεροτελεστίας. Στις Σλαβικές εκκλησίες οι οποίες στοιχίζονται με το Τυπικόν του Αγίου Σάββα, τελείται ακόμη και σήμερα, κατά προσωπική μαρτυρία, προς το μέσον της ακολουθίας του Όρθρου, αρχίζοντας από τους Κανόνες.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η χρίση δι’ αγίου ελαίου εκ της κανδήλας του εορταζομένου Αγίου ή της φερωνύμου εορτής και η επακολουθούσα στιχομυθία μεταξύ ιερέως και πιστού, “Εις ίασιν ψυχής τε και σώματος” -   “Αμήν” είναι μια πράξη βαθυτάτου συμβολισμού, από τις ωραιότερες και πιο κατανυκτικές, στα πλαίσια της λειτουργικής ορθοδόξου ευσέβειας ως παροχή θείας ενισχύσεως και αγιασμού και οικειώσεως των σωτηριωδών αληθειών της εορτής, εν όψει και της επακολουθούσης Θ. Κοινωνίας. Κατά την παρατήρηση του μακαριστού καθηγητού Ι. Φουντούλη (+2007) ο οποίος ερμηνεύει τον Άγ. Συμεών Θεσσαλονίκης (1429)  στην προκειμένη περίπτωση δεν έχουμε χρίση ολοκλήρου του σώματος, αλλά ορισμένου μέλους, τρόπον τινά αντιπροσωπευτικώς. Μόνον του μετώπου “διά τους εντός λογισμούς και τα αισθητήρια”[12]. Έτσι πιστεύεται ότι ο αγιασμός ή η κάθαρση διαβαίνει στον όλο άνθρωπο, χωρίς κατ’ ανάγκη να αλείφεται ολόκληρο το σώμα του[13]. Η συγκεκριμένη ιεροτελεστία νόμιμα μπορεί να επανέλθει σε χρήση στις λατρευτικές μας συνάξεις (τη εγκρίσει της αρμοδίας προς τούτο εκκλησιαστικής αρχής) ως σύμφωνη με την παραδεδομένη τάξη και δόκιμη προς μυσταγωγική κατήχηση των πιστών. Αυτό δύναται μάλιστα να επιτευχθεί καλύτερα όταν γίνεται συλλείτουργο ιερέων, κατά τις ανωτέρω εορτές, το οποίο και αναδεικνύει την λαμπρότητα της εορτής, ενώ σε περίπτωση ενός μόνου ιερέως θα πρέπει η ακολουθία του Όρθρου να αρχίζει ενωρίτερον.

 


[1] Δίδοται: Οριστική ενεστώτα γ΄ ενικού προσώπου του ρήματος δίδωμι.

[2] «Διάταξις της Ιεροδιακονίας», Ευχολόγιον το Μέγα, Αθήναι 1970, σ. 12.

[3] Βλ. Τυπικόν του Οσίου και Θεοφόρου ημών πατρός Σάββα του Ηγιασμένου, Ενετίησιν 1771.

[4] Στο λειτουργικό πλαίσιο των εορτών αυτών, δηλ. της προσκυνήσεως του Τιμίου Σταυρού και της πόσεως του Μεγάλου Αγιασμού δεν χωράει άλλη ιεροτελεστία.

[5] Τυπικόν του Οσίου και Θεοφόρου Πατρός ημών Σάββα, Έκδοσις Ιεράς Σταυροπηγιακής Μονής Παναγίας Τατάρνης, 2006, σ. 142. Εις το εξής αναφέρεται ως Τυπικόν του Αγ. Σάββα.

[6] Λιχανός, εκ του ρήματος λείχω = γλείφω, σημαίνει το δείκτη, δηλ. το δάκτυλο που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε.

[7] Τυπικόν του Αγ. Σάββα, σ. 141.

[8] Ευχολόγιον το Μέγα, ό. π. σ. 12.

[9] Τυπικόν του Αγ. Σάββα, σ. 141.

[10] Στο ίδιο, σ. 142.

[11] Στο ίδιο,, σ. 142.

[12] Άγ. Συμεών Θεσσαλονίκης, “Περί της ιεράς τελετής του Αγίου Ελαίου”, P.G. 155, 204 BC.

[13] Ι. Φουντούλη, Απαντήσεις εις Λειτουργικάς Απορίας, Γ΄, σ.141.

 

Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση